Waarom hebben ouderen sneller last van vochttekort?

Waarom hebben ouderen sneller last van uitdroging?

Normaal gesproken wisselen in onze zomers koelere en warmere dagen elkaar af en regent het ook regelmatig. Dit jaar ervaren we een lange periode met ongebruikelijk warm en droog weer. Omdat zo'n lange periode van warm weer erg weinig voorkomt, zijn we ons onvoldoende bewust van het risico op chronisch vochttekort onder ouderen en wordt op warme zomerdagen te weinig gewaarschuwd dat mensen voldoende water moeten drinken, wat een grote vergissing is.

Wanneer zelfs gezonde volwassenen er moeite mee hebben genoeg vocht tot zich te nemen wanneer het erg warm weer is, is dat extra ingewikkeld voor ouderen omdat ze zelfs bij normale temperaturen al te weinig vocht binnen krijgen.

Het is erg belangrijk om uitdroging te voorkomen omdat het een belangrijke achterliggende of directe oorzaak is voor ziekenhuisopname is bij ouderen en in extreme gevallen de dood tot gevolg kan hebben.
Een vochttekort kan ook een aantal andere gezondheidsklachten veroorzaken zoals nierstenen, bloedklontering, flauwvallen, een te snelle maar zwakke hartslag en verlaagde bloeddruk. Een goede vochtbalans is voor sommige medicijnen ook een absolute voorwaarde om goed te kunnen werken.

Water is van onschatbare waarde voor ons lichaam en daarom een essentiële voedingsstof voor elke levensfase.
Zodra we ouder worden, raakt de vochtbalans van ons lichaam verstoord, waardoor het risico op uitdroging bij ouderen flink toeneemt.
Uitdroging komt daarom bij ouderen veelvuldig voor en is ook verantwoordelijk voor 10% van alle ziekenhuisopnames bij 65-plussers in de Verenigde Staten.

Ouderen lopen een verhoogd risico op uitdroging

Uitdroging wordt gedefinieerd als vochttekort in het lichaam als gevolg van het verlies van lichaamsvloeistoffen, verminderde vochtinname of een combinatie van beiden. Afhankelijk van de verhouding tussen zuiver vochtverlies en zoutverlies is sprake van
- isotonische uitdroging, dwz. een gelijke mate van vocht- en zoutverlies bijv. als gevolg van diarree
- hypertonische uitdroging , dwz. dat er voornamelijk sprake is van vochtverlies, bijv. als gevolg van koorts
- hypotonische uitdroging, dwz. dat er vooral sprake is van zoutverlies als gevolg van het gebruik van medicijnen met een vochtafdrijvend effect

Er zijn verschillende oorzaken waarom ouderen sneller een vochttekort krijgen

1 verminderde wateropslag

Wanneer we ouder worden, verliezen we gaandeweg steeds meer spiermassa, wat een belangrijk opslagmedium is voor vloeistoffen. Een logische gevolg is dat oudere mensen ook minder vocht op kunnen slaan in het lichaam.

2 verminderd dorstgevoel

Ouderen ervaren vaak minder snel dat ze dorst hebben wat automatisch ook leidt tot een lagere vochtinname.
De precieze reden hiervoor is niet goed bekend en vermoedelijk zijn een veelvoud van factoren hiervan de oorzaak, waaronder de manier waarop het lichaam in staat is om dorst en vochttekort waar te nemen op hormonaal niveau.
Het belangrijkste hormoon wat een rol speelt bij de vochtwaarneming is het zogenaamde "Atrial Natriuretic Peptide", wat een dorstremmer is en bij ouderen in een verhoogde concentratie voorkomt.
Ook dopamine, een bekende neurotransmitter speelt een belangrijke rol bij de waarneming van het dorstgevoel.

3 nierfunctie

Naarmate men ouder wordt, zijn de nieren minder goed in staat om water terug te winnen, met als gevolg dat er naar verhouding minder geconcentreerde urine wordt uitgeplast. De nieren reageren dan meestal minder goed op het zogenaamd antidiuretisch hormoon (ADH).
Nieren zijn evenmin goed in staat om zouten terug te winnen, waardoor ook sneller sprake is van een zouttekort.
Als gevolg hiervan is het moeilijker voor ouderen om een goede vochtbalans te handhaven.

4 andere factoren

Behalve dat ouderen door veroudering minder snel dorst hebben en meer vocht verliezen, zijn er ook andere redenen waarom ouderen meer risico lopen op uitdrogingsverschijnselen.
Ouderen hebben nogal eens andere beperkingen zoals moeite met slikken, verminderde mobiliteit of communicatieproblemen wat allemaal redenen kunnen zijn waardoor mensen te weinig vocht tot zich nemen.
Sommige aandoeningen zoals koorts, diabetes en incontinentie hebben als nevenefect dat er sprake is van verhoogd vochtverlies.
Een vochttekort kan ook veroorzaakt worden door omgevingsfactoren (warm weer, gebrek aan kennis of tijd bij zorgmedewerkers in verzorgingshuizen) waardoor mensen te weinig vocht tot zich nemen.
Of dat het lichaam extra vocht verliest als gevolg van medicijn gebruik zoals laxeermiddelen, diuretica of ACE-remmers.

Uitdroging: een groot risico voor ouderen

Uitdroging is een belangrijk probleem voor ouderen, zowel wanneer ze nog thuis wonen alsook wanneer ze in een verzorgingstehuis zijn opgenomen. Zo bleek tot maar liefst 90% van de ouderen in een verzorgingshuis te weinig vocht binnen te krijgen.

Omdat de hoeveelheid water, die iemand nodig heeft, afhangt van een veelvoud van factoren zoals vochtverlies en wat men via voeding binnen krijgt, is een schatting van de behoefte aan water niet erg gemakkelijk vast te stellen.
En het is extra moeilijk als een oudere lijdt aan hartfalen of een nierziekte of vochtafdrijvende medicijnen slikt.
Er zijn maar een paar laden, die nationale richtlijnen hebben vastgesteld voor vochtinname en deze aanbevelingen wijken nogal eens af.
Zo is de aanbeveling in de VS dat mannen in totaal 3,7 liter en vrouwen 2,5 liter vocht zouden moeten consumeren uit een combinatie van voeding en vloeistoffen.
In Europa beveelt de EFSA (European Food Safety Authority) voor oudere mannen en vrouwen respectievelijk 2,5 liter en 2 liter vocht aan.

Hoeveel water drinken ouderen eigenlijk?

Ondanks dat inmiddels onderkend wordt dat een goede vochtbalans erg belangrijk is voor onze gezondheid, is er weinig bekend over hoeveel vocht ouderen binnen krijgen.
Uit een beperkt aantal onderzoeken is bekend dat ouderen gaandeweg steeds minder vocht tot zich nemen en dat deze afneme vrijwel volledig op rekening van dranken komt, waaronder gewoon drinkwater.

Wanneer metingen worden gedaan blijkt dat een belangrijk deel van de bejaarden en met name de hoogbejaarden (85-plussers) te weinig vocht tot zich neemt en lijdt aan vochttekort.
Uit een Duits onderzoerk bleek dat 1/3e van de zelfstandig levende bejaarden te weinig vocht binnen kregen.
Uit een Amerikaans onderzoek kwamen nog alarmerender cijfers, namelijk dat tot 2/3e van de jongbejaarden (65-74 jaar) tot ruim 80% van de hoogbejaarden (85-plussers) niet genoeg vocht binnen kregen, waarbij we in ogenschouw dienen te nemen dat de Amerikaanse aanbevelingen hoger zijn dan de Europese.

Gevolgen voor de gezondheid van een chronisch vochttekort

Een goede vochtbalans is nodig om het lichaam goed te laten functioneren. Uitdroging heeft veel nadelige gezondheidseffecten, vooral bij bejaarden, bij wie uitdrogingsverschijnselen door vochttekort vaker voorkomen en wat fataal kan aflopen als de diagnose te laat wordt gesteld.

In een onderzoek bij Amerikaanse bejaarden, die wegens uitdroging in het ziekenhuis werden opgenomen, bleek dat maar liefst 50% van hen in het jaar er op overleed.
Er is steeds meer bewijs dat zelfs een mild vochttekort een rol speelt bij allerlei ziekten en aandoeningen.
Het logische en meest voorkomende gevolg van vochttekort is constipatie, gevolgd door een verminderd begripsvermogen, groter gevaar op vallen, een hogere lichaamstemperatuur en problemen bij het beheersen van de bloedsuikerspiegel en bloeddruk.
Andere aandoeningen, die kunnen voorkomen als gevolg van uitdroging zijn urineweginfecties en de ontwikkeling van nierstenen.

Qua kosten staat uitdroging op de 5e plaats van de meest kostbare gezondheidsproblemen.
Het behandelen ervan kost in een verzorgingstehuis rond $1000 per episode terwijl de kosten oplopen tot $7,500 in een ziekenhuis.

Het vaststellen van uitdrogingsverschijnselen

Er is geen algemeen aanvaarde methode om uitdroging bij bejaarden vast te stellen, ook omdat klassieke symptomen minder snel opvallen dan bij volwassenen of kinderen, zoals
- droge mond
- spierzwakte
- uitgedroogde huid
En sommige symptomen zoals dorst, kunnen soms zelfs geheel afwezig zijn

Vandaar dat het belangrijk is om ook minder opvallende symptomen van uitdroging in ogenschouw te nemen zoals het waarnemen van
- een droge tong en mond
- verminderde spierkracht
- staat van verwarring
- spraakgebrek
- ingevallen ogen
- lage bloeddruk
- verlaagde hartslag
- onverwachts gewichtsverlies van meer dan 1kg per dag

en zonodig ook (laboratorium-)analyse van
- verhoogde serum creatinine spiegel
- verhoogde ureumspiegel
- abnormale (hoge of lage) natriumspiegel
- abnormale (hoge of lage) urineproductie

Behandeling van uitdrogingsverschijnselen

Afhankelijk van de ernst en de aard van de uitdrogingsverschijnselen zijn er 4 verschillende behandelingen mogelijk: oraal, enteraal, subcutaan (onderhuids) of interaveneus.
Welke methode gebruikt wordt hangt behalve van de ernst van de uitdrogingsverschijnselen ook af van de beschikbaarheid van de faciliteiten hiervoor.

Zolang de uitdrogingsverschijnselen niet al te ernstig zijn en er tijd is om het vochttekort langzaam aan weer op te heffen is het oraal (via de mond) toedienen van vloeistof het beste.
Wanneer dat niet goed lukt omdat de patiënt niet wil drinken, is de daaropvolgende voorkeursmethode het gebruik van een voedingssonde via de neus. Hierdoor kan men ingrijpen voor het te laat is en weer snel de vochtbalans herstellen, zonder dat er te veel vocht wordt toegediend.

Het intraveneus toedienen van vloeistof is een heel effectieve behandelmethode wanneer iemand ernstig is uitgedroogd en er snel ingegrepen moet worden. Behalve dat hier ook risico's aan zijn verbonden en het een dure behandelmethode is, is een ander nadeel dat alleen goed opgeleid personeel dit kan doen en het vaak ook alleen in een ziekenhuis of medische afdeling van een verzorgingstehuis mogelijk is.
Ondanks de nadelen van een intraveneuze behandeling en de voordelen van het gewoon oraal toedienen van vocht, geven veel zorgmedewerkers toch de voorkeur aan het intraveneus toedienen van vocht.
Een interessant en waardevol alternatief voor een intraveneuze behandeling is het subcutaan ofwel onderhuids toedienen van vocht, wat langzamer gebeurt maar ook veiliger en goedkoper is omdat er geen ziekenhuisopname voor nodig is.
Omdat een intraveneuze behandeling zo kostbaar is, wacht men vaak veel te lang, zodat een patiënt tegen die tijd ook ernstige uitdrogingsverschijnselen vertoont, wat verre van ideaal is.
Ter aanvulling: naar verluidt is er iha voldoende verplegend personeel aanwezig om intraveneus vocht toe te dienen en wordt subcutane vochttoediening als vrij pijnlijk ervaren, het is daarom niet zo'n ideale methode als in het oorspronkelijke artikel wordt voorgespiegeld.

Strategieën om vochttekort te voorkomen

De aanpak om vochttekort bij ouderen te voorkomen is vooral gebaseerd op manieren om er voor te zorgen dat ze genoeg vloeistof binnen krijgen.
Het is heel belangrijk dat de ouderen en hun familie en verzorgers zich er van bewust worden hoe gevaarlijk een chronisch vochttekort is en dat ze zoveel mogelijk maatregelen moeten nemen om dit te voorkomen.

Er zijn verschillende manieren om dit aan te pakken, zoals
- de hele dag door genoeg drinken aanbieden op een gemakkelijk te bereiken plek, zoals naast het bed of aan de rolstoel.
- gebruik handige momenten vocht aan te bieden, zoals wanneer men toch al medicijnen in moet nemen, na een plaspauze, bij een maaltijd of wanneer men even pauzeert tijdens activiteiten, zodat alle kleine beetjes genoeg opleveren om toch de aanbevolen hoeveelheid vocht te bereiken

Voor ouderen, die last hebben van incontinentie, moeten speciale maatregelen genomen worden, zodat zij zich niet bezwaard voelen om te drinken.
Familieleden, mantelzorgers en zorgverleners moeten er goed op letten dat de oudderen, die ze verzorgen ook de vereiste hoeveelheid van tenminste 1,5 liter vocht tot zich nemen. Plaats een karaf water in de koelkast met de gewenste hoeveelheid water erin zodat het gemakkelijker is 'af te lezen' hoeveel de betrokkene drinkt en nog moet drinken. 
Gelukkig is het vaak al voldoende om ouderen er regelmatig aan te herinneren dat ze genoeg moeten drinken en uiteraard ook door hen daadwerkelijk te voorzien van genoeg water.

Welke vloeistoffen zijn aan te bevelen?

Uiteraard is water de vloeistof, waar je het eerste aan hoort te denken en wat ook het leeuwendeel van de dagelijkse vochtinname moet uitmaken. Door ijsblokjes of bruiswater te gebruiken kan het drinken van gewoon water iets aantrekkelijker worden op warme dagen.
Let er wel op dat de ijsblokjes hygiënisch worden aangemaakt en bewaard.
Melk, vruchtensap, gelatinepuddinkjes en niet al te zoute soep bevatten ook waardevolle voedingsstoffen en zijn een welkome variatie op gewoon water, vooral voor hen die niet graag water drinken.
(Ijs)koffie en (ijs)thee hebben een licht vochtafdrijvend effect en moeten daarom niet in al te grote hoeveelheden genuttigd worden. Uiteraard dient men alcoholische versnaperingen te vermijden!
Een andere optie is om fruit en groenten aan te bieden, waar veel vocht in zit, zoals watermeloen, aardbeien en komkommer.
Wat er op warme dagen ook erg goed in gaat zijn zelf gemaakte ijslollies op basis van vruchtensap, smoothies en milkshakes, die er allemaal voor zorgen dat de ouderen waarvoor gezorgd wordt, genoeg vocht binnen krijgt.

Aan artikel gerelateerde producten

Get every new article on your mail