Waarom vieren we carnaval?

Waarom vieren we carnaval?
Spirituele en praktische redenen om carnaval te vieren en aan de vasten mee te doen.

Nu we middenin de carnavalsweek zitten, leek het me als rechtgeaarde zuiderling de hoogste tijd uit te leggen aan mensen, die nog nooit carnaval hebben gevierd, wat het precies inhoudt.

Carnaval duurt meestal vier dagen en begint dan op zaterdag en eindigt op dinsdagavond vlak voor Aswoensdag. Deze dinsdag wordt in het Frans Mardi Gras genoemd, ofwel vette dinsdag. Dinsdag is namelijk de laatste dag waarop mensen zich nog kunnen laven aan calorierijk voedsel en (sterke) drank.
Het hoogtepunt van carnaval ligt op zondag, wanneer de parade plaatsvindt, waarbij praalwagens worden voortgetrokken waarop mensen staan, die in prachtige kostuums zijn uitgedost. Het is dan vrij gebruikelijk om de spot te drijven met uitwassen van de lokale of landelijke politiek.

Antropologisch bezien is carnaval een omkeringsritueel waarbij de traditionele rollen worden omgedraaid en normen over gewenst gedrag worden genegeerd. Door daarbij maskers en kostuums te dragen, is het gemakkelijker om dit uit te voeren en ook om dagelijkse beslommeringen van zich af te schudden. Het garandeert een zekere mate van anonimiteit om zo in de massa op te kunnen gaan en kennelijk voelen mensen zich hierdoor ook meer verbonden met elkaar.

Voor de mensen, die het meest betrokken zijn bij het carnavalsfeest begint het allemaal al veel eerder, namelijk op de elfde van de elfde, dwz op 11 november wanneer de Raad van Elf en Prins Carnaval wordt gekozen.
Die datum heeft er niet alleen mee te maken dat 11 het gekkengetal is, maar ook met het feit dat 11 november 40 dagen van midwinter (21 december) verwijderd is.

Terwijl ook niet-vierders zich er wel van bewust zijn dat carnaval bestaat, kent lang niet iedereen het verband met de vastentijd erna.
Deze vastentijd heet 'Lent' in het Engels, wat verwant is aan het Nederlandse lente, wat weer zijn oorsprong heeft in het het lengen van de dagen in de lente.
Voor christenen en met name voor katholieken is de Vastentijd de periode voorafgaand aan Pasen, waarin men vast.

Vasten moet je hier niet te letterlijk nemen omdat het zelden echt om volledig voedselvasten gaat, maar om het opgeven van genotmiddelen gedurende de vastentijd.
Sommigen geven alles op wat in het algemeen als 'zondig' wordt beschouwd, maar anderen beperken zich tot 1 specifieke 'zonde' zoals alcohol, tabak, snoep, gemaksvoeding, sex of een nieuwer fenomeen, het gebruik van Facebook of sociale media in het algemeen.

De gewoonte om genotsmiddelen op te geven wordt tegenwoordig ook steeds meer overgenomen door niet-gelovigen. Vaak doen ze dat ook in de zelfde periode als hun gelovige vrienden dat doen om religieuze redenen.

Hoe lang duurt de vastentijd en wanneer begint het?
De vastentijd duurt in principe 40 dagen, die bij de roomskatholieken iets langer dan 6 weken duurt omdat de zondagen worden uitgesloten. De zondag wordt namelijk traditioneel als een feestdag gezien.
Bij Orthodox katholieken ligt dat anders, bij hen wordt de zondag wel meegeteld.
De vastentijd duurt 40 dagen omdat Jezus ook 40 dagen vastend en biddend in de woestijn doorbracht.
Jezus was niet de enige bijbelfiguur die 40 dagen vastte. Ook Mozes, Elijah en het zelfs het hele Hebreeuwse volk brachten 40 dagen door zonder veel voedsel tot zich te nemen.

Om te weten wanneer de vastentijd begint, moet je weten wanneer Pasen valt.
Dat klinkt lastiger dan het in werkelijkheid is. Alles wat je nodig hebt is een maankalender en de wetenschap dat Pasen op de 1e zondag na de 1e volle maan na 21 maart valt.
Daarom kan Pasen nooit eerder beginnen dan 22 maart en ook nooit later dan 25 april.
Vanaf Paaszondag hoef je dan alleen nog maar 46 dagen terug te tellen naar Aswoensdag, de dag waarop de vastentijd begint.

In tegenstelling tot Kerstmis, waarbij de adventsperiode voorafgaand aan Kerst een tijd is van vreugdevolle afwachting, is de vastentijd een periode waarin mensen zich rekenschap geven van hun eigen sterfelijkheid en ook beseffen dat het aardse bestaan gepaard gaat met zondigheid.
Op Aswoensdag worden mensen nog eens extra aan de eindigheid van het aardse bestaan herinnerd. Ook begint dan de vastentijd waarin mensen zichzelf het nuttigen van gemaksvoeding of iets anders waar ze heel erg op gesteld zijn, niet toestaan.

Sommige gelovigen vasten helemaal niet tijdens de vastentijd, maar besluiten om het geloof inniger te beleven, bijvoorbeeld door vaker naar de kerk te gaan, thuis meer te bidden, aalmoezen aan de armen (nu meestal vervangen door donaties aan liefdadigheidsdoelen) danwel vrijwilligerswerk te doen.

Het bekendste gebruik tijdens de vastentijd is het opgeven van vlees op de vrijdag, vaak gecombineerd met het opgeven van iets anders tijdens de hele vastenperiode. Sommige katholieken eten trouwens het hele jaar door geen vlees op vrijdag om zo elke vrijdag de dood van Jezus te gedenken.
De lichtste vorm van hiervan is om alleen op Goede Vrijdag geen vlees te eten. Vis mag men dan wel eten, wat verklaard kan worden uit het scheppingsverhaal waarin vissen en vogels op de 5e dag werden geschapen en de landdieren en de mens werden geschapen.
In de Orthodox katholieke kerk neemt men het vasten serieuzer op. Tijdens de vastentijd behoort een gelovig orthodox katholiek zich op weekdagen te onthouden van vlees, vis, eieren, zuivel, olijfolie en alcohol.

Dat we met Pasen eieren eten, hangt direct samen met de vastentijd. In deze periode waarin de gelovigen zich onthouden van zuivel en eieren, bedierf het in deze periode bewaarde zuivel, maark konden eieren wel nog langer bewaard worden tot het moment waarop de vasten verbroken zouden worden.
Veel later toen chocolade eten een gewoonte werd, die men ook afzwoor tijdens de vastenperiode, werden er ook chocolade eieren geïntroduceerd om Pasen mee te vieren.

Moet je een Christen zijn om aan de vastentijd mee te doen?
Nee dat hoeft niet, maar uiteraard zal het doel waarmee een niet-gelovige vast, anders zijn dan dat van een Christen.
Vasten komt bij veel meer religies voor. Moslims kennen de Ramadan, waarbij streng gevast wordt van zonsopgang tot zonsondergang. Joden vasten vaak voorafgaand aan feestdagen en met name voor Jom Kippoer ofwel de Grote Verzoendag. Ook onder hindoes, boeddhisten en vele andere geloven wordt er aan vasten gedaan.

Net zoals Kerstmis de veel oudere heidense viering van midwinter vervangen heeft, heeft zowel carnaval als de vastentijd erna veel oudere wortels.
De tijd dat carnaval gevierd wordt, valt samen met de periode waarin het vlees van de dieren, die traditioneel in november geslacht werden op begint te raken en ook te bederven.
Vandaar dat het beter was om er voor te zorgen dat het vlees op ging voor het de kans kreeg te bederven en er dan maar een feestje van te maken. En wanneer kan je dat feestje beter vieren dan precies midden in de periode tussen midwinter (21 december) en het begin van de lente (21 maart) wanneer de dagen steeds langer worden.

Dit keerpunt midden tussen seizoenen in wordt in veel culturen aangegrepen om feest te vieren. Wintergeesten moesten worden uitgedreven zodat de zomer terug kan keren.
Carnaval is dus feitelijk een overgangsritueel van donker naar licht, van winter naar de zomer: de viering van vruchtbaarheid, het eerste lentefestival van het nieuwe jaar.
In Germaanse stammen werd daarbij de vruchtbaarheidsgodin Nerthus aanbeden, waarbij een beeltenis werd rond geleid in een schip op wielen en begeleid door een processie van als dieren verkleden mensen of als vrouwen verklede mannen. Inderdaad, dat heeft heel erg veel weg van de manier waarop carnaval nog steeds inclusief praalwagens wordt gevierd!

Waarom vasten?
Voor de meeste gelovigen draait alles om de religieuze ervaring, waarbij het lichaam bij het geloof betrokken wordt. Bij het vasten raakt het lichaam veel meeer betrokken bij wat er in ons brein en de diepste roerselen van de ziel omgaat. We stappen van de automatische piloot af en herkennen de manieren waarop we onszelf verdoven op een wijze die niet altijd even gezond is.

Dat is vermoedelijk de voornaamste (spirituele) reden dat ook niet-gelovigen besluiten om ook de vastentijd te omarmen, zodat ze ook de goede eigenschappen van een religie bewaren.

Dit is een gedachte die door meer en meer niet-gelovigen wordt gedeeld, tot aan de leefstijlbloggers toe, die van mening zijn dat het meedoen aan de vasten, zonder de bijbehorende religieuze ballast zinvol is om zelfbeheersing te trainen en als het ware een 'herstartknop' in te drukken, die lijkt op wat mensen doen als ze goede voornemens maken voor het nieuwe jaar.
Dat de periode niet al te ver af ligt van Nieuwjaar is extra handig: wie de goede voornemens niet heeft kunnen waarmaken, kan nu alsnog een hernieuwde poging wagen.

Zelfs wanneer je er niets voor voelt om te gaan vasten om spirituele redenen, zijn er nog altijd genoeg andere redenen om aan vasten mee te doen. Al was het maar omdat het een goede manier zou kunnen zijn om van vermaledijde winterkilo's af te komen.

Maar daarover de volgende keer meer...

Get every new article on your mail