Wat zijn vrije radicalen? Waarom zou ik vrije radicalen moeten mijden en wat kan antioxidantrijke voeding voor me betekenen?

Wat zijn vrije radicalen?

Het menselijk lichaam staat continu bloot aan oxidatieve stress. Zuurstof splitst zich in het lichaam op in enkelvoudige atomen met ongepaarde elektronen. Elektronen zijn het liefste een paar, zodat losse atomen, die dan vrije radicalen worden genoemd, door het lichaam gaan zwerven om een ander elektron te vinden waar ze een paar mee kunnen vormen.
Tijdens deze zwerftocht ontstaat schade aan cellen, eiwitten en DNA.

Vrije radicalen worden in verband gebracht met allerlei ziekten, waaronder kanker, aderverkalking, Alzheimer, Parkinsons ziekte en nog veel meer aandoeningen. Vrije radicalen worden ook in verband gebracht met veroudering, wat ook wel wordt uitgedrukt als de geleidelijke opeenstapeling van schade die door vrije radicalen veroorzaakt wordt.

Stoffen, waaruit vrije radicalen ontstaan, kunnen we vinden in het voedsel dat we eten, de medicijnen die we innemen, de lucht die we inademen en het water dat we drinken. Deze stoffen zitten met name in gefrituurd voedsel, alcohol, tabaksrook, bestrijdingsmiddelen en luchtverontreiniging.

Vrije radicalen zijn de natuurlijke nevenproducten van chemische processen zoals ook onze stofwisseling. Vrije radicalen zijn afvalproducten van diverse chemische reacties in een lichaamscel, die wanneer er te veel van ontstaan de lichaamscellen kunnen beschadigen.

En toch zijn vrije radicalen van essentieel belang voor ons bestaan. De mogelijkheid van ons lichaam om de lucht die we inademen en het voedsel dat we ten om te zetten in chemische energie hangt af van een kettingreactie in het lichaam van .. jawel, vrije radicalen. Vrije radicalen zijn ook een essentieel onderdeel van het immuunsysteem, ze waren door de aderen rond en vallen daar lichaamsvreemde stoffen aan.

Het gevaar van vrije radicalen

Zodra vrije radicalen ontstaan, ontstaat er ook een kettingreactie. Het eerste vrije radicaal trekt een elektron los van een molecuul, waardoor dat molecuul instabiel wordt en ook een vrije radicaal wordt. Dat molecuul pakt vervolgens van een ander molecuul een elektron af, waardoor dat molecuul op haar beurt ook instabiel wordt. Dit domino-effect kan uiteindelijk een hele cel beschadigen.

Deze kettingreactie kan leiden tot gaten in het celmembraan waardoor bepaalde stoffen gemakkelijker de cel binnen kunnen komen of juist verlaten. De kettingereactie verandert de structuur van lipiden (vetachtige stoffen), waardoor deze gemakkelijker in een bloedvat kunnen komen vast zitten. De beschadigde moleculen kunnen ook muteren en tot tumorvorming leiden. Of door opeenstapeling van schade kan de DNA-codering veranderen.

Oxidatieve stress komt voor wanneer er te véél vrije radicalen zijn en daardoor te veel celschade ontstaat. Oxidatieve stress wordt in verband gebracht met beschadigde eiwitten, lipiden en nucleïnezuren (in DNA en RNA).
Er zijn meerdere onderzoeken die suggereren dat oxydatieve stress een rol speelt in de ontwikkeling van vele aandoeningen, zoals maculadegeneratie, hart- en vaatziekten, bepaalde soorten kanker, (long)emfyseem, alcoholisme, Alzheimer, Parkinsons, maagzweren en allerlei ontstekingsziekten zoals arthritis en lupus.

Vrije radicalen worden ook in verband gebracht met veroudering. Vrije radicalen kunnen de DNA code beschadigen, waardoor nieuwe cellen niet op de juiste manier worden gevormd wat tot snellere veroudering leidt.

Symptomen van oxidatieve stress

Er zijn geen officieel erkende symptomen voor oxidatieve stress. Natuurgenezers beweren echter dat deze te herkennen zijn aan een veelvoud van verschijnselen zoals vermoeidheid, hoofdpijn, overgevoeligheid voor lawaai, geheugenverlies en 'hersenmist' (wazig denken), spier- en gewrichtspijn, rimpels en grijs haar, afnemende gezichtsvermogen en een verminderde weerstand.

Het is onmogelijk om rechtstreeks het gehalte aan vrije radicalen in het lichaam te testen. Er zijn wel indirecte methoden, maar die worden niet erkend omdat ze niet erg nauwkeurig zijn.

Antioxidanten en vrije radicalen

Het zijn de antioxidanten die er voor zorgen dat vrije radicalen geen grote schade kunnen aanrichten.
Antioxidanten zijn moleculen binnen de lichaamscel die voorkomen dat vrije radicalen elektronen van andere moleculen afsnoepen en schade veroorzaken. Antioxidanten kunnen namelijk een elektron afgeven aan een vrij radicaal, zonder dat ze zelf óók instabiel worden, waardoor de dominosteen-achtige kettingreactie wordt gestopt.
Antioxidanten zijn van nature voorkomende stoffen, wiens taak het is om vrije radicalen op te ruimen. Net zoals vezels ervoor zorgen dat afvalproducten in de darm worden opgeruimd, ruimen antioxidanten het afval op wat vrije rdicalen achterlaten.
De bekendste antioxidanten zijn beta-caroteen en andere carotenoïden, luteïne, resveratrol, vitamine C, vitamine E, lycopeen en andere fytonutriënten.

Ons lichaam produceert ook zelf antioxidanten, maar doet dat onvoldoende om alle vrije radicalen op te ruimen. Oxidatieve stress ontstaat wanneer er een disbalans is tussen vrije radicalen en antioxidanten, met te veel vrije radicalen en te weinig antioxidanten.
Antioxidanten krijgen we binnen via onze voeding. En dan met name in fruit en groenten, waarbij de kleurrijkste vruchten en groenten de meeste antioxidanten leveren, zoals besvruchten, tomaten, broccoli, spinazie, noten en groene thee.

Vanaf 1990 vierden antioxidanten hoogtij omdat onderzoekers zich realiseerden dat antioxidanten mogelijk een wapen konden zijn in de strijd tegen het ontstaan van chronische ziekten als gevolg van een overmaat aan vrije radicalen uit de leefomgeving.
In de daaropvolgende decennia hebben wetenschappers een veelvoud aan antioxidanten onderzocht op de mogelijk remmende werking op een aantal ziekten. De resultaten daarvan waren heel wisselend.
Zo was er een bemoedigend onderzoek naar leeftijdsafhankelijke oogziekten dat 6 jaar duurde, waarbij bleek dat een combinatie van vitamine C, E, beta caroteen en zink bescherming boden tegen maculadegeneratie.

Anderzijds was er een onderzoek naar de effecten van betacaroteen-suppletie op stevige rokers in Finland. Bij hen nam het risico op longkanker juist toe! Vermoedelijk omdat de antioxidanten onder invloed van rookdeeltjes in pro-oxidanten veranderden.

Vrije radicalen en lichaamsbeweging

Bij intensieve lichaamsbeweging ontstaat ook oxidatieve stress. Bij zware inspanning is ook sprake van bepaalde chemische reacties in het lichaam, waardoor er meer vrije radicalen ontstaan dan normaal. Zie dat echter niet als een excuus om maar niets aan sport te doen.
Het blijkt namelijk zo te zijn dat wie regelmatig sport, juist minder oxidatieve stress ervaart. Dat komt omdat het lichaam dankzij inspanning méér lichaamseigen antioxidanten aanmaakt.

Aangespoord door het verontrustende gegeven dat zware inspanning oxidatieve stress veroorzaakt, zijn er een flink aantal vervolgonderzoeken gedaan om te zien of het sporters zou helpen wanneer die extra antioxidanten slikten.
Het blijkt dat zij merendeels ook zonder extra suppletie genoeg eigen antioxidanten aanmaakten om de extra vrije radicaalvorming tegen te gaan (mits ze een 'normaal' aantal uren sporten).
Vandaar dat geconcludeerd kan worden dat wie niet fit is en weinig sport wel aardig wat oxidatieve stress kan ervaren wanneer ze ineens fanatiek gaan sporten, maar dat mensen, die regelmatig aan sport doen, zich nergens zorgen over hoeven te maken.

Wat zijn ORAC-waardes?

ORAC betekent letterlijk Oxygen Radical Absorbance Capacity, ofwel de mate waarin voedingsstoffen in staat zijn om zuurstofradicalen te absorberen. Althans, onder laboratoriumomstandigheden.

Hoe minder schade er ontstaat door vrije radicalen, des te hoger de antioxidant capaciteit is van het onderzochte stofje.
In de afgelopen jaren zijn er heel veel verschillende levensmiddelen zo getest, wat leidde tot een zeer lange lijst van Fruit, groenten en kruiden. Zoals je mogelijk kon verwachten, scoorden felgekleurde fruit- en groentesoorten het beste, zoals met name besvruchten als bosbessen en frambozen.
Terwijl ORAC en antioxidant niet precies dezelfde betekenis hebben, is het wel zo dat het eten van levensmiddelen met een hoge ORAC-waarde de antioxidantstatus in het bloed verhoogt.

ORAC-onderzoekers bevelen aan dat iedereen zou moeten proberen dagelijks tussen de 3000 en 5000 ORAC-eenheden binnen te krijgen, omdat dit echt de antioxidant status in bloedplasma en weefsels verhoogt.
Omdat dit wel heel abstract is, is het beter om je niet enkel en alleen op ORAC-waardes te richten omdat een gezond dieet meer is dan ORAC alleen en het niet gezegd is dat een voedingsmiddel met een hoge ORAC-waarde ook resulteert in een hoge antioxidant-status. Probeer in plaats daarvan zo gevarieerd en kleurrijk als mogelijk te eten.

Aanbevolen worden met name
- groene groenten, die carotenoïden zoals luteïne, zeaxanthine en astaxanthine bevatten en de ogen tegen staar en maculadegeneratie beschermen, zoals spinazie, boerenkool en andere koolsoorten zoals spruitjes
- kruisbloemige groenten, die speciale antioxidanten zoals glucosinolaat en DIM bevatten en het risico op kanker verlagen zoals broccoli, kool, spruitjes, bloemkool en koolraap
- oranje en geelgekleurde groenten en fruitsoorten, die rijk zijn aan carotenoïden, die de weerstand verhogen, zoals zoete aardappelen, wortelen, mango, abrikozen
- roodgekleurd fruit met lycopeen, wat een krachtige antioxidant is die met name beschermt tegen hartziekten en prostaatkanker, zoals tomaten, watermeloen, papaya en roze grapefruit
- blauw/paarsgekleurd fruit en groenten met anthocyanines/OPC, die krachtige bescherming bieden tegen carcinogenen en het hart beschermen, zoals bosbessen, blauwe druiven, rode kool, bietjes en pruimen

Vergeet daarbij ook niet groene en witte thee, donkere chocolade, (groene) koffie en rode wijn, die ook allemaal hog eindigen op de ranglijst met ORAC-waardes en een hoge antioxidant-activiteit kennen.
Aan artikel gerelateerde producten

Get every new article on your mail